#003 اثر نفیس قلمکار طرح شیخ لطف الله آل بنـــــــائـــی

طرح شیخ‌لطف‌الله

نگینی از هنر صفوی بر گستره قلمکاری

پیشینه‌ای از شکوه و معنویت

طرح شیخ‌لطف‌الله که بر این اثر نفیس قلمکاری نقش بسته، الهام‌گرفته از یکی از باشکوه‌ترین و منحصربه‌فردترین بناهای تاریخ معماری ایران، مسجد شیخ‌لطف‌الله در میدان نقش جهان اصفهان است. این شاهکار معماری که به دستور شاه عباس بزرگ و با معماری استاد محمدرضا اصفهانی در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ میلادی) به پایان رسید، حاصل ۱۸ سال تلاش بی‌وقفه هنرمندان و معماران عصر صفوی است .

این مسجد که به نام عالم بزرگ شیعه، شیخ لطفالله عاملی اصفهانی (از علمای جبل عامل لبنان که به دعوت شاه عباس به ایران مهاجرت کرد) نامگذاری شده، برخلاف بسیاری از مساجد دیگر، نه مناره دارد و نه حیاط چهارایوانی. این ویژگی‌ها، همراه با گنبد کمنظیرش، آن را به بنایی کاملاً منحصربه‌فرد در تاریخ معماری ایران تبدیل کرده است .

هندسه و رمزپردازی در نقش

آنچه طرح شیخ‌لطف‌الله را در هنر قلمکاری متمایز می‌کند، بازتاب هندسه دقیق و پیچیده این بنای آسمانی بر روی پارچه است. معماران عصر صفوی در این مسجد، با ظرافتی حیرت‌انگیز، چرخشی ۴۵ درجه‌ای را در پلان ایجاد کرده‌اند تا جهت ورودی و شبستان اصلی را با قبله هماهنگ سازند . این نبوغ هندسی در طرح قلمکاری نیز به شکلی نمادین بازتولید شده است؛ جایی که تقارن‌های پنهان و چرخش‌های ظریف نقوش، چشم را به سفری از ظاهر به باطن دعوت می‌کند.

نقش‌های به‌کاررفته در این طرح، ترکیبی از اسلیمی‌های پیچیده و نقوش ختایی است که یادآور کاشیکاری‌های معرق و هفت‌رنگ مسجد شیخ‌لطف‌الله است. این کاشیکاری‌ها که به خط استاد علیرضا عباسی (خوشنویس بزرگ عصر صفوی) مزین شده‌اند، نمادی از اوج هنر اسلامی‌ایرانی در قرن یازدهم هجری به شمار می‌روند .

نور و رنگ؛ تجلی عالم معنا

پژوهشگران معماری اسلامی، مسجد شیخ‌لطف‌الله را تجلی‌گاه نور الهی دانسته‌اند. طراحی هوشمندانه پنجره‌ها و سطوح منحنی گنبد، نور را به زیباترین شکل ممکن در فضای داخلی پخش می‌کند و حس حضور در عالمی دیگر را به بازدیدکننده القا می‌نماید .

در طرح قلمکاری شیخ‌لطف‌الله، این تجلی نور با رنگ‌های گرم و اصیل بازآفرینی شده است:

• رنگ شیری و کرم: نمادی از نور خالص و روشنایی گنبدی که در زیر آفتاب اصفهان می‌درخشد.
• لاجوردی و فیروزه‌ای: تداعی‌گر کاشیکاری‌های آسمانی مسجد و نمادی از عالم ملکوت .
• روناس و پوست انار: یادآور گرمای آجرکاری‌های سنتی و پیوند این اثر با خاک پاک ایران زمین.

پیوند با هنر قلمکاری

در هنر قلمکاری، طرح شیخ‌لطف‌الله پیوندی دیرینه و عمیق با سنت‌های اصیل این هنر دارد. همان‌گونه که استادکاران عصر صفوی با استفاده از قالب‌های چوبی دست‌تراش و رنگ‌های طبیعی، شاهکارهایی خلق می‌کردند که قرن‌ها بعد همچنان ما را به شگفتی وامیدارند، امروز نیز استادکاران خورزوق با بهره‌گیری از همان شیوه‌های اصیل، این طرح جاودان را بر پارچه‌های پنبه‌ای نقش می‌زنند .

آنچه در دوران صفوی پیوندی ناگسستنی میان طرح قالی، قلم‌کاری، کاشی و گچ‌بری وجود داشت، امروز در آثار آرافابریک تداوم یافته است. این اثر، نه فقط یک رومیزی، که روایتگر داستان پیوستگی هنرهای سنتی ایران است .

گنبدی بر گستره هستی

گنبد مسجد شیخ‌لطف‌الله با قطر بیرونی ۲۲ متر و بلندی ۳۲ متر، یکی از زیباترین گنبدهای جهان به شمار می‌رود . در طرح قلمکاری نیز این عظمت و شکوه در قالب نقش‌های متمرکز و متحدالمرکز بازتاب یافته است. از مرکز طرح (که نماد گنبد است) تا حاشیه‌ها (که یادآور بدنه مسجد می‌باشند)، همه اجزا در هماهنگی کامل و وحدتی شگفت‌انگیز قرار گرفته‌اند.

آرافابریک و پاسداشت یک میراث

مجموعه آرافابریک با افتخار، منتخبی از نفیس‌ترین آثار قلمکاری را با طرح شیخ‌لطف‌الله و به دست توانای هنرمندانی برجسته چون استاد حاج مهدی ناظمی دلیگانی تقدیم شما عزیزان می‌کند. این اثر، که با کد شناسه APB/202601/0000003  ثبت شده، یادآور این حقیقت است که معماری و هنرهای سنتی ایران، زنجیره‌ای به هم پیوسته از زیبایی و اصالت هستند.

ما با بهره‌گیری از مرغوب‌ترین پارچه‌های پنبه‌ای و رنگ‌های طبیعی، اصالت و کیفیت را برای شما به ارمغان می‌آوریم. اثر پیش روی شما، نه فقط یک رومیزی، که تکه‌ای از شکوه اصفهان عصر صفوی بر گستره زندگی امروز شماست.

منابع و ارجاعات

این متن با استناد به منابع معتبر از جمله ویکی‌پدیا، گزارش‌های رسمی سازمان میراث‌فرهنگی، پژوهش‌های دانشگاهی در حوزه معماری اسلامی و نشریات تخصصی صنایع‌دستی تهیه شده است.

 آل بنـــــــائـــی

کهن‌نقش میراث نسل‌ها

هنر بلوک چاپ ایرانی و منسوجات لوکس

ALBANAEI

The Ancient Pattern, A Legacy for Generations

Persian Blockprint Art & Luxury Textiles